ABSTRAKT

Ky studim synon të analizojë ndërveprimin e kulturës organizative dhe kulturës inovative me kreativitetin dhe inovacionin e kompanive që operojnë në industrinë e elektronikës në Shqipëri.  Ndikimi i kulturës organizative dhe asaj inovative në inovacion studiohet duke ndërthurur gjithashtu rolin ndërmjetësues të kreativitetit në këtë marrëdhënie. Duke u mbështetur në kornizën teorike të Vlerave Konkurruese (CVF), studimi ndërton dhe teston një model konceptual që analizon edhe ndikimin e tipologjive të ndryshme kulturore në kreativitetin dhe inovacionin e kompanive. Metodologjia e përdorur bazohet në një qasje sasiore, duke përdorur të dhëna të cilat janë mbledhur përmes një pyetësori të strukturuar dhe janë analizuar duke përdorur modelimin e ekuacioneve strukturore të bazuar në co-variancë (CB-SEM). Kampioni përfshin kompani që operojnë në sektorin e tregtisë me pakicë në industrinë e pajisjeve elektronike, një industri e karakterizuar nga një nevojë e vazhdueshme për ndryshim dhe inovacion. Rezultatet e studimit tregojnë se kultura organizative ashtu edhe kultura inovative ndikojnë pozitivisht në kreativitet dhe inovacion. Kreativiteti rezulton të jetë një faktor i rëndësishëm ndërmjetësues në lidhjen midis kulturës organizative/inovative dhe inovacionit. Analiza e tipologjive të kulturës organizative evidenton se kultura adhokratike lidhet pozitivisht me inovacionin, por lidhja me kreativitetin nuk u konfirmua në këtë kampionim. Nga ana tjetër, u testuan dimensione të veçanta të kulturës inovative, si komunikimi dhe struktura organizative, ku komunikimi i hapur në organizatë rezulton të jenë faktor i rëndësishëm në nxitjen e inovacionit. Ky studim kontribuon në literaturën ekzistuese pasi ofron evidencë empirike në një industri të studiuar pak në botë (produktet elektronike në retail) dhe është i pari në Shqipëri që analizon në një model të integruar konceptet e kulturës organizative, kulturës inovative, kreativitetit dhe inovacionit. Në aspektin praktik, gjetjet ofrojnë implikime të rëndësishme për menaxherët dhe politikëbërësit, duke theksuar rëndësinë e zhvillimit të kulturës organizative që mbështet kreativitetin dhe inovacionin si faktorë kyç të konkurrueshmërisë së kompanive në treg.

 

Fusha: Inovacioni dhe Kultura Organizative

Fjalët kyçe: Kultura inovative, kreativiteti, inovacioni,kulturaorganizative, retail, consumer electronics, OCAI, struktura, komunikimi

ABSTRACT

This study aims to analyze the interaction between organizational culture and innovative culture and their relationship with creativity and innovation in companies operating in the consumer electronics industry in Albania. The impact of organizational and innovative culture on innovation is studied by incorporating the mediating role of creativity within this relationship. Based on the Competing Values Framework (CVF), the study develops and tests a conceptual model examining how different cultural typologies influence creativity and innovation in organizations. The methodology is based on a quantitative approach, using data collected through a structured questionnaire and analyzed via covariance-based Structural Equation Modeling (CB-SEM). The sample consists of companies operating in the retail sector of the consumer electronics industry, an industry characterized by a continuous need for change and innovation. The findings indicate that both organizational and innovative culture positively impact creativity and innovation. Creativity is found to play a significant mediating role in the relationship between organizational/innovative culture and innovation. The analysis of organizational culture typology confirms that adhocracy culture is positively associated with innovation; however, its relationship with creativity was not supported in this sample. Additionally, specific dimensions of innovative culture, such as communication and organizational structure, were analyzed, with open communication resulting as a key factor supporting innovation. This study contributes to the existing literature by providing empirical evidence from an underexplored industry (consumer electronics in retail) and represents the first study in Albania to analyze, within an integrated model, the concepts of organizational culture, innovative culture, creativity, and innovation. From a practical perspective, the findings offer important implications for managers and policymakers, emphasizing the importance of nurturing organizational cultures that support creativity and innovation, which in turn help companies to remain competitive in the market.

 

Field of study: Innovation and Organizational Culture

Keywords: Innovative Culture, creativity, innovation, organizational culture, retail, consumer electronics, OCAI, structure, communication

ABSTRAKT

 

Ky studim trajton në mënyrë sistematike kuadrin ligjor të Bashkimit Evropian mbi lejen e lindjes dhe lejet e tjera që lidhen me fëmijën, në dritën e doktrinës së mbrojtjes sociale dhe konceptit të rrezikut social. Ai synon të përcaktojë nëse legjislacioni i BE mbi lejen e lindjes reflekton një qasje të vetme të rrezikut social (që lidhet vetëm me mbrojtjen e nënës që lind) apo nëse mund të zhvillohet drejt një qasjeje shumëfishe (MSRA), e cila ndan në mënyrë të qartë mbrojtjen e nënës nga kujdesi për të porsalindurin. 

Në këtë kuadër, studimi vendos në qendër të analizës marrëdhënien midis të drejtës së punës dhe sigurimeve shoqërore si instrumente të mbrojtjes sociale. Leja e lindjes trajtohet jo vetëm si një institucion i mbrojtjes së punëmarrëses shtatzënë, por si një mjet i politikës sociale që përfshin dimensionin ekonomik, shëndetësor dhe gjinor të mbrojtjes së prindërve në tregun e punës.

Metodologjia e përdorur është kryesisht doktrinare dhe analitike, duke u mbështetur në interpretimin sistematik të burimeve primare të së drejtës së BE — përkatësisht Direktiva 92/85/KEE mbi punëmarrëset shtatzëna (PrWD) dhe Direktiva 2010/41/BE mbi vetëpunësimin (SED 2010) — si dhe në legjislacionin për lejen prindërore (Direktiva 2010/18 dhe 2019/1158/BE). Gjithashtu analizohet jurisprudenca udhëheqëse e Gjykatës së Drejtësisë së Bashkimit Evropian, përfshirë çështjet Hofmann, C.D., Z., Roca Álvarez dhe Betriu Montull, të cilat kanë përcaktuar kufijtë ndërmjet mbrojtjes së nënës dhe kujdesit për fëmijën.

Përveç analizës së normave të BE, studimi ndërmerr një krahasim funksional me disa shtete anëtare përfaqësuese (Belgjika, Irlanda, Spanja, Mbretëria e Bashkuar, Suedia dhe Portugalia), si dhe me Shqipërinë si vend kandidat për anëtarësim në BE. Kjo qasje krahasuese synon të hedhë dritë mbi shkallën e harmonizimit material dhe sfidat që dalin në zbatimin praktik të standardeve evropiane mbi mbrojtjen e amësisë dhe prindërimit.

Objektivi kryesor është të sqarojë konceptin e rrezikut social në legjislacionin e BE për lejen e lindjes, të analizojë qëndrueshmërinë e kësaj qasjeje në dritën e argumenteve juridike, mjekësore dhe sociale, si dhe të vlerësojë mundësinë e një qasjeje më të balancuar që reflekton realitetet bashkëkohore të ndarjes së përgjegjësive prindërore.

Studimi kufizohet në analizën juridike të kuadrit evropian dhe të atij shqiptar, pa përfshirë studime empirike ose dimensione ekonomike. Megjithatë, ai krijon bazën për kërkime të mëtejshme mbi mënyrën se si lejet e lidhura me fëmiijët ndikojnë në barazinë gjinore dhe në pjesëmarrjen e prindërve në tregun e punës.

 

 

FJALË KYÇE: leje lindjeje; rrezik social; e drejta e BE; barazi gjinore; sigurime shoqërore.

 

Abstrakti 

Qëllimi i këtij studimi është identifikimi i faktorëve kryesorë organizativë, individualë dhe të mjedisit të jashtëm që ndikojnë në qëllimin e punonjësve për t’u larguar nga puna. Për arritjen e këtij qëllimi, është ndërtuar një model që integron këto nivele faktorësh. Duke përdorur një qasje sasiore, janë mbledhur të dhëna nga 1,018 punonjës të bizneseve të mesme dhe të mëdha që operojnë në industri të ndryshme në rajonin e Tiranës. Për testimin e hipotezave është përdorur metoda e modelimit të ekuacioneve strukturore (PLS-SEM). Rezultatet e studimit tregojnë se kënaqësia nga paga dhe angazhimi organizativ janë ndër parashikuesit kryesorë të qëllimit për t’u larguar. Për më tepër, edhe pasojat e konfliktit punë–familje dhe planet e shpërblimit në organizata të tjera përbëjnë faktorë të rëndësishëm që ndikojnë në këtë qëllim. Efektet e faktorëve të tjerë, si drejtësia organizative dhe stresorët e rolit në punë, rezultojnë statistikisht të rëndësishme për qëllimin për t’u larguar vetëm nëpërmjet efektit ndërmjetësues të kënaqësisë nga paga. Sa i përket efektit moderues, konflikti punë–familje dhe planet e shpërblimit në organizata të tjera funksionojnë si quasi-moderatorë, pasi ndikojnë si në marrëdhënien ndërmjet kënaqësisë nga paga dhe qëllimit për t’u larguar, ashtu edhe drejtpërdrejt në këtë qëllim. Gjithashtu, rezultatet për variablat e kontrollit tregojnë ndryshueshmëri në efektet e tyre dhe theksojnë rëndësinë e kontekstit kulturor, organizativ dhe të tregut të punës. Ky studim dhe gjetjet e tij u shërbejnë drejtuesve dhe specialistëve të burimeve njerëzore në procesin e vendimmarrjes së bazuar në evidencë. Në fund, diskutohen implikimet teorike dhe menaxheriale të studimit, si dhe drejtimet e ardhshme kërkimore mbi qëllimin e punonjësve për t’u larguar nga puna.

Fusha: Menaxhimi i Burimeve Njerëzore

Fjalët kyce: qëllimi i punonjësve për t’u larguar, kënaqësia nga paga, angazhimi organizativ, konflikti punë–familje, mundësitë alternative të punësimit

Abstract 

This study aims to identify the main organizational, individual, and external environmental factors that influence employees’ turnover intention. To achieve this goal, a comprehensive model has been developed. Using a quantitative approach, data were collected from 1,018 employees of medium- and large-sized firms across different industries in the Tirana region. The hypotheses were tested using structural equation modeling (PLS-SEM). The results of the study indicate that pay satisfaction and organizational commitment are among the key predictors of employee turnover intention. Furthermore, the consequences of work-family conflict and compensation packages in other organizations also represent significant factors influencing this intention. The effects of other factors, such as organizational justice and role stressors at work, are found to be significant for turnover intention only through the mediation of pay satisfaction. Regarding the moderating effect, work-family conflict and reward practices in other organizations function as quasi-moderators, affecting the relationship between pay satisfaction and turnover intention, as well as directly influencing turnover intention itself. Furthermore, the results for the control variables indicate variability in their effects and highlight the importance of cultural, organizational, and labor market contexts. The findings of this study provide evidence-based insights to support decision-making by managers and human resource professionals. Finally, the study’s theoretical and managerial implications are discussed, along with directions for future research on employee turnover intention. 

Field of study: Human Resources Management

Keywords:  employee turnover intention, pay satisfaction, organizational commitment, work-family conflict, alternative employment opportunities 

 

Abstrakti 

Ky studim analizon rolin e sigurimeve bujqësore në menaxhimin e riskut në sektorin bujqësor shqiptar, duke u fokusuar në identifikimin e faktorëve që ndikojnë në kërkesën e fermerëve për sigurim dhe në gatishmërinë e tyre për të paguar për këtë instrument mbrojtës. Rëndësia e studimit lidhet me ekspozimin e lartë të bujqësisë shqiptare ndaj risqeve klimatike, biologjike dhe të tregut, si dhe me nivelin e ulët të zhvillimit të tregut të sigurimeve bujqësore në Shqipëri. Në këtë kuadër, sigurimet bujqësore trajtohen si një instrument i rëndësishëm i menaxhimit të riskut, që kontribuon në stabilizimin e të ardhurave, mbështetjen e investimeve dhe rritjen e qëndrueshmërisë së fermave. 

Studimi mbështetet në të dhëna primare të mbledhura përmes anketimit të 452 fermerëve shqiptarë. Për analizimin e faktorëve që ndikojnë në gatishmërinë për t’u siguruar janë përdorur modelet Binary Logit dhe Binary Probit, ndërsa për vlerësimin e faktorëve që ndikojnë në gatishmërinë për të paguar për sigurimin bujqësor janë aplikuar modelet Ordered Logit dhe Ordered Probit. Rezultatet tregojnë se besimi ndaj kompanive të sigurimit, niveli i fitimit, posedimi i sigurimeve të tjera dhe aksesi financiar ndikojnë pozitivisht në kërkesën për sigurim bujqësor. Gjithashtu, besimi ndaj kompanive të sigurimit dhe aksesi financiar rrisin probabilitetin që fermerët të pranojnë nivele më të larta të primit të sigurimit. Gjetjet e studimit mbështesin nevojën për politika publike që nxisin zhvillimin e tregut të sigurimeve bujqësore përmes subvencionimit të primeve, përmirësimit të edukimit financiar dhe forcimit të besimit ndaj institucioneve të sigurimit. 

 

Fusha: Financë, Sigurime dhe Menaxhim Risku në Bujqësi 

 

Fjalët kyçe:  Sigurime bujqësore, menaxhim risku, kërkesë për sigurim, gatishmëri për të paguar, fermerë shqiptarë, Binary Logit, Ordered Logit. 

 

 

Abstract 

This study examines the role of agricultural insurance in risk management within the Albanian agricultural sector, with a particular focus on identifying the factors influencing farmers’ demand for insurance and their willingness to pay for this protective instrument. The relevance of the study stems from the high exposure of Albanian agriculture to climatic, biological, and market risks, as well as the limited development of the agricultural insurance market in Albania. In this context, agricultural insurance is considered an important risk management instrument that contributes to income stabilization, investment support, and the enhancement of farm resilience. 

The study is based on primary data collected through a survey of 452 Albanian farmers. Binary Logit and Binary Probit models were employed to analyze the factors affecting farmers’ willingness to insure, while Ordered Logit and Ordered Probit models were applied to assess the determinants of willingness to pay for agricultural insurance. The empirical results indicate that trust in insurance companies, income level, ownership of other insurance products, and financial access positively influence the demand for agricultural insurance. Furthermore, trust in insurance companies and financial access increase the probability that farmers are willing to accept higher insurance premium levels. The findings highlight the need for public policies aimed at promoting the development of the agricultural insurance market through premium subsidies, improved financial literacy, and strengthened trust in insurance institutions.

Field of study: Finance, Insurance and Agricultural Risk Management 

 

Keywords:   Agricultural insurance, risk management, insurance demand, willingness to pay, Albanian farmers, Binary Logit, Ordered Logit. 

 

Abstrakti 

Ky disertacion studion mënyrën se si inteligjenca artificiale (AI), blockchain-i dhe Interneti i Gjërave (IoT) mund të integrohen për të përmirësuar menaxhimin e ciklit jetësor të automjetit dhe sigurimin motorik në Shqipëri. Ky problem në thelb lidhet me mënyrën se si krijohen, si ruhen, si verifikohen dhe si përdoren të dhënat e automjetit dhe të policave të sigurimit ndërmjet aktorëve të ndryshëm të ekosistemit. Metodologjikisht, studimi mbështetet në kërkimin e bazuar në shkencën e dizajnit (Design Science Research – DSR) dhe në metoda të përziera. Qëllimi i punimit është ndërtimi i një artefakti për kontekstin shqiptar. Puna kërkimore nis me analizën e ekosistemit shqiptar të automjeteve dhe sigurimeve motorike ku problemi kryesor i evidentuar është copëzimi i të dhënave. Të dhënat për automjetet, shërbimet e riparimit, kontrollet teknike pranë Drejtorisë së Përgjithshme të Shërbimeve të Transportit Rrugor (DPSHTRR), si dhe për policat e sigurimit dhe kërkesat për dëmshpërblim ruhen në sistemet e secilit aktor dhe ende nuk janë të ndërlidhura midis tyre. Kjo e bën të vështirë ndjekjen e historikut të plotë të automjetit përgjatë gjithë ciklit të jetës. Gjithashtu procesi i trajtimit të kërkesave për dëmshpërblim dhe vlerësimit të dëmeve mbetet i lidhur me dokumentacionin fizik dhe verifikimet manuale. Një problem tjetër është se zbatimi praktik i sistemit bonus–malus për përcaktimin e çmimit të policës, ku primi i sigurimit rritet ose ulet sipas historikut të riskut dhe dëmeve, është ende i kufizuar, edhe pse baza ligjore ekziston. Për të kuptuar më qartë këto boshllëqe të ekosistemit shqiptar, studimi përdor dy komponentë kryesorë si burime të evidencës. Komponenti sasior mbështetet në një pyetësor për kërkesat për dëmshpërblim me 224 përgjigje të plota. Komponenti cilësor bazohet në 12 intervista gjithsej: 11 me profesionistë që mbulojnë të tetë shoqëritë e licencuara të sigurimit motorik në Shqipëri dhe 1 me një ekspert të pavarur të fushës. Evidentimi i boshllëqeve dhe triangulimi, ndërthurja e të dhënave sasiore, e evidencës cilësore dhe e rishikimit të literaturës, shërbejnë si bazë për identifikimin e kërkesave që duhet të përmbushë arkitektura referuese e propozuar, si nga pikëpamja funksionale dhe e realizueshmërisë, ashtu edhe nga ana e qeverisjes dhe besimit midis aktorëve të ekosistemit. Duke u mbështetur në kërkesat e nxjerra, disertacioni propozon një arkitekturë referuese që integron AI-në, blockchain-in dhe IoT-në në një artefakt të projektuar në kuadër të DSR-së, ku automjeti vendoset në qendër të modelit konceptual të fushës së problemit. Automjeti është entiteti qendror që lidhet me policat e sigurimit, kërkesat për dëmshpërblim dhe dëmet, ngjarjet e riparimit në servise, kontrollet teknike në DPSHTRR, dhënien e pëlqimit për përdorimin e të dhënave, përmbledhjet e të dhënave telematike dhe rezultatet e prodhuara nga AI-ja. Në këtë kuadër, blockchain-i shërben si shtresë për regjistrimin e ngjarjeve, kontrollin e aksesit, gjurmueshmërinë dhe auditueshmërinë. AI-ja përdoret si shtresë mbështetëse për përcaktimin e çmimit, kategorizimin e kërkesave për dëmshpërblim, identifikimin e rasteve të dyshimta dhe rishikimin e vendimmarrjes. Ndërsa IoT-ja dhe telematika trajtohen si burime plotësuese të të dhënave, të cilat mund të përdoren vetëm kur janë përcaktuar qartë kushtet e pëlqimit, kontrollit dhe qeverisjes. Në fund, artefakti demonstrohet dhe vlerësohet përmes dy skenarëve të procesit të sigurimit motorik. Skenari i parë lidhet me përcaktimin e çmimit, duke marrë parasysh zbatimin e sistemit bonus–malus. Skenari i dytë ndjek rrjedhën e punës për kërkesat për dëmshpërblim, trajtimin e dëmeve dhe kontrollin e mashtrimit. Këta skenarë synojnë të tregojnë se si mund të funksionojë logjika e arkitekturës në raste të rëndësishme për sigurimin motorik, pa pretenduar zbatim të plotë në treg. Në përputhje me hapat e DSR-së, faza e vlerësimit tregon se zbatimi praktik i artefaktit duhet të kryhet në faza. Vlerësimi shqyrton nëse ai mbulon kërkesat e identifikuara dhe nëse është i përshtatshëm për kushtet operacionale të tregut shqiptar. Gjithashtu, vlerësohet nëse përputhet me evidencën empirike dhe nëse respekton nevojat e qeverisjes së të dhënave. Në përfundim, gjetjet e disertacionit sugjerojnë se modernizimi i sigurimit motorik në Shqipëri kërkon një qasje më të qëndrueshme, duke nisur me ndërtimin e një baze të përbashkët të dhënash për të rritur besimin ndërmjet aktorëve. Nga pikëpamja kërkimore, studimi kontribuon me njohuri të dizajnit të mbështetura në kontekstin shqiptar, si dhe ofron njohuri të transferueshme edhe për tregje të tjera të vogla ose në zhvillim. 

Fusha: Sisteme Informacioni, AI, Blockchain, Sisteme të decentralizuara dhe të automatizuara 

 

Fjalët kyçe:  Inteligjenca Artificiale (AI); Blockchain; Interneti i Gjërave (IoT); Menaxhimi i ciklit jetësor të automjetit; Sigurimi motorik; Kërkimi i bazuar në shkencën e dizajnit; Ndërveprueshmëria; 

 

Abstract 

This dissertation examines how artificial intelligence (AI), blockchain, and the Internet of Things (IoT) can be integrated to improve vehicle lifecycle management and motor insurance in Albania. At its core, the problem concerns how vehicle and insurance policy data are created, stored, verified, and used by the different actors in the ecosystem. The study is based on Design Science Research (DSR) methodology combined with a mixed-methods approach. The main purpose of the dissertation is to develop an artifact adapted to the Albanian context. The research begins with an analysis of the Albanian automotive and motor insurance ecosystem, in which the main problem identified is data fragmentation. Data related to vehicles, repair services, technical inspections at the General Directorate of Road Transport Services (DPSHTRR), insurance policies, and claims are still stored in separate systems for each actor and are not shared among them. This makes it difficult to trace the complete history of a vehicle throughout its lifecycle. In addition, the process of handling insurance claims and assessing damages remains closely linked to physical documentation and manual verification. Another important issue is the lack of practical implementation of the bonus–malus system for underwriting and insurance policy pricing, despite the legal basis. To better understand these gaps in the Albanian ecosystem, the study uses two main sources of evidence. The quantitative source is based on a questionnaire on insurance claims with 224 complete responses. The qualitative source comprises 12 interviews: in total, 11 were conducted with representatives of all eight licensed motor insurance companies in Albania, as well as one with an independent domain expert. The identification of gaps and the triangulation of quantitative data, qualitative evidence, and the literature review serve as the basis for defining the requirements that the proposed solution should address, in terms of functionality and feasibility, as well as governance and trust among ecosystem actors. Based on the derived requirements, the dissertation proposes an architectural solution that integrates AI, blockchain, and IoT into a single artifact, with the vehicle at the center of the domain model. The vehicle is treated as the central entity linked to insurance policies, claims and damages, repair events in service garages, technical inspections at DPSHTRR, consent for data use, telematics summaries, and AI-generated outputs. Within this framework, blockchain serves as a layer for recording events, controlling access, ensuring traceability, and supporting auditability. AI is used as a supporting layer for pricing, claims categorization, identification of suspicious cases, and reviewable decision support. IoT and telematics, meanwhile, are treated as complementary data sources that may be used only when clear conditions of consent, control, and governance are in place. Finally, the artifact is demonstrated and evaluated through two motor insurance process scenarios. The first scenario concerns pricing that accounts for the application of the bonus–malus system. The second scenario follows the workflow of insurance claims, damage handling, and fraud control. These scenarios aim to show how the architecture’s logic can operate in important motor insurance cases, without claiming full market implementation. The artifact evaluation emphasizes that practical implementation should take place in phases. The evaluation examines whether the artifact meets the identified requirements, is suitable for the operational conditions of the Albanian market, aligns with empirical evidence, and respects data governance needs. In conclusion, the dissertation findings suggest that modernizing motor insurance in Albania requires a more sustainable approach, beginning with the construction of a shared data foundation to increase trust among actors. From a research perspective, the study contributes design knowledge grounded in the Albanian context and offers transferable insights for other small or developing markets facing similar challenges. 

 

Field of study: Information Systems, AI, Blockchain, Decentralized and automated systems 

 

Keywords:  Artificial Intelligence (AI); Blockchain; Internet of Things (IoT); Vehicle Lifecycle Management; Motor Insurance; Design Science Research; Interoperability

Abstrakti 

Transformimi digjital ka ndikuar ndjeshëm mënyrën se si trashëgimia kulturore interpretohet dhe komunikohet me publikun, veçanërisht në kontekstin e muzeve. Muzetë tradicionale përballen me sfida që lidhen me përvojën pasive të vizitorëve, kufizimet hapësinore dhe aksesueshmërinë, duke krijuar nevojën për forma më gjithëpërfshirëse të interpretimit kulturor. Në këtë kuadër, teknologjitë immersive, si Realiteti Virtual (VR) dhe Realiteti i Shtuar (AR), paraqiten si mjete premtuese për përmirësimin e përvojës muzeale. 

Ky punim doktoral synon të analizojë ndikimin e teknologjive VR dhe AR në përvojën e vizitorëve, duke u fokusuar në Muzeun Etnografik të Beratit si rast studimor. Qëllimi i studimit është të vlerësojë përdorshmërinë e perceptuar, lehtësinë e përdorimit, dobishmërinë edukative dhe angazhimin e vizitorëve, si dhe të propozojë një model konceptual të integruar për interpretimin digjital të trashëgimisë kulturore. 

Studimi ndjek një qasje mixed-methods, e cila kombinon zhvillimin e një platforme VR/AR me analizën empirike të të dhënave të mbledhura nga vizitorët. Për vlerësimin empirik u përdorën instrumente të standardizuara, përfshirë System Usability Scale (SUS), Technology Acceptance Model (TAM), si dhe matje të angazhimit dhe ndjenjës së pranisë. Rezultatet tregojnë se përdorimi i VR dhe AR ka një ndikim pozitiv në angazhimin e vizitorëve dhe në perceptimin e dobisë edukative, duke rritur synimin për ripërdorim dhe rekomandim të përvojës digjitale. 

Studimi kontribuon në integrimin e modeleve të përdorshmërisë dhe pranimit teknologjik në kontekstin e muzeve etnografikë dhe ofron një qasje të replikueshme për digjitalizimin e trashëgimisë kulturore. 

 

 

Fusha: Digjitalizimi dhe Inovacioni Teknologjik në Trashëgiminë Kulturore dhe Muzetë 

 

Fjalët kyçe:  Realitet Virtual; Realitet i Shtuar; Muzeu Etnografik; Trashëgimi Kulturore; Përvoja e Vizitorëve; Digjitalizim. 

 

 

Abstract 

Digital transformation has significantly influenced the ways in which cultural heritage is interpreted and communicated to the public, particularly within museum contexts. Traditional museums increasingly face challenges related to passive visitor experiences, spatial constraints, and accessibility limitations, creating the need for more inclusive and engaging forms of cultural interpretation. In this context, immersive technologies such as Virtual Reality (VR) and Augmented Reality (AR) emerge as promising tools for enhancing the museum experience. 

This doctoral dissertation aims to examine the impact of VR and AR technologies on visitor experience, focusing on the Ethnographic Museum of Berat as a case study. The study seeks to evaluate perceived usability, ease of use, educational usefulness, and visitor engagement, while proposing an integrated conceptual model for the digital interpretation of cultural heritage. 

The research adopts a mixed-methods approach, combining the development and implementation of a VR/AR platform with empirical data analysis collected from museum visitors. Standardized instruments were employed for empirical evaluation, including the System Usability Scale (SUS), the Technology Acceptance Model (TAM), as well as measures of engagement and sense of presence. Statistical analysis was conducted to test the research hypotheses and to examine relationships among key variables. 

The findings indicate that the use of VR and AR technologies has a positive and significant impact on visitor engagement and perceived educational value, increasing users’ intention to reuse and recommend the digital experience. Perceived usability emerges as a critical prerequisite for technology acceptance in immersive museum environments. 

This study contributes to the integration of usability and technology acceptance models within the context of ethnographic museums and offers a replicable framework for the digitalization of cultural heritage. 

 

Field of study: Digitization and Technological Innovation in Cultural Heritage and Museums

Keywords:  Virtual Reality; Augmented Reality; Ethnographic Museum; Cultural Heritage; Visitor Experience; Digitalization.