Autori: Esmeralda GULIQANI 

• Institucioni: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Departamenti: Fizikë

• Fusha e studimit: Fizikë

• Data e publikimit: 03/06/2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Esmeralda GULIQANI 

Publikuar nga Universiteti i Tiranës. Bazuar në aktet ligjore,rregulloreve dhe politikave të UT-ës.

👉Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

Përmbledhje

Qëllimi i këtij punimi është studimi i dukurisë së përthyerjes gravitacionale dhe roli i saj në kuptimin e evolucionit të Universit, një temë që ka marrë rëndësi të veçantë për shkak të divergjencës së vazhdueshme midis vlerave të konstantes Hubble të përcaktuara nga matjet e Universit të hershëm dhe atij të vonshëm. Në këtë kontekst, lensimi i fortë i kuazarëve paraqitet si një teknikë plotësuese dhe e domosdoshme për matjen e parametrave kozmologjikë. Edhe pse janë identifikuar qindra kuazarë të lensuar, vetëm një pjesë e vogël ofron të dhëna cilësore për analiza të hollësishme, ndaj teleskopë të rinj hapësinorë dhe tokësorë kanë planifikuar vrojtime të dedikuara. Ky studim vlerëson potencialin e teleskopit Roman për detektimin e kuazarëve të lensuar nga galaktikat përgjatë vijës së shikimit. Duke përdorur metodën Monte Carlo, janë gjeneruar 200 000 ngjarje dhe është gjetur se rreth një kuazar në 150 pritet të lensohet, ndërsa rreth 85% e rasteve janë lensuar nga një galaktikë e vetme. Për këto ngjarje janë llogaritur numerikisht pozicionet e imazheve, raportet e zmadhimeve dhe vonesat kohore, duke konsideruar tre modele për galaktikën lente: SIS, NIS dhe SIE. Modeli SIS prodhon dy imazhe kolineare me qendrën e galaktikës. Modeli NIS jep tre imazhe kolineare, ku imazhi i mesëm nuk është i detektueshëm. Modeli SIE mund të gjenerojë konfigurime me dy, tre ose katër imazhe, ku kuazarët e dyfishtë përbëjnë shumicën e rasteve. Një varësi lineare midis raportit të pozicioneve të imazheve dhe raportit të zmadhimeve është vërejtur për modelet SIS dhe NIS. Gjithashtu, është shqyrtuar ndikimi i perturbimeve (flareve) në kurbat e dritës së imazheve të lensuara, të cilat mund të prodhojnë variacione që lejojnë matjen e vonesave kohore të shumëfishta. Studimi përfshin edhe një analizë mbi efektin e mikro-përthyerjes në vijat e gjera të emetimit CIV, CIII] dhe MgII, të cilat ofrojnë informacion të vlefshëm mbi strukturën e brendshme të kuazarëve. Këto gjetje janë të rëndësishme në planifikimin optimal të vrojtimeve të ardhshme me teleskopin Roman, duke synuar sigurimin e të dhënave cilësore për përcaktimin e parametrave kozmologjikë dhe avancimin e njohurive mbi evolucionin e Universit.

Fjalë–kyçe: përthyerja e fortë gravitacionale, kuazar, galaktika, vrojtime, kozmologji.

Abstract

The aim of this work is to study the phenomenon of gravitational lensing and its role in understanding the evolution of the Universe, a topic that has gained particular importance due to the persistent divergence between the values of the Hubble constant determined from measurements of the early Universe and those of the late Universe. In this context, strong lensing of quasars presents itself as a complementary and essential technique for measuring cosmological parameters. Although hundreds of lensed quasars have been identified, only a small fraction provides high-quality data for detailed analyses, hence new space- and ground-based telescopes have planned dedicated observations. This study assesses the potential of the Roman telescope for detecting quasars lensed by galaxies along the line of sight. Using the Monte Carlo method, 200,000 events were generated, and it was found that approximately one quasar in 150 is expected to be lensed, while about 85% of the cases are lensed by a single galaxy. For these events, the image positions, magnification ratios, and time delays were numerically calculated, considering three models for the lensing galaxy: SIS, NIS, and SIE. The SIS model produces two collinear images with respect to the galaxy center. The NIS model yields three collinear images, with the central image being not detectable. The SIE model can generate configurations with two, three, or four images, where double quasars constitute the majority of cases. A linear dependence between the image position ratio and the magnification ratio was observed for the SIS and NIS models. Furthermore, the influence of perturbations (flares) on the light curves of the lensed images was examined, which can produce variations that allow the measurement of multiple time delays. The study also includes an analysis of the microlensing effect on the broad emission lines CIV, CIII], and MgII, which provide valuable information about the internal structure of quasars. These findings are important for the optimal planning of future observations with the Roman Telescope, aiming to ensure high-quality data for the determination of cosmological parameters and the advancement of our understanding of the evolution of the Universe.

Key–words: strong lensing, quasars, galaxy, observations, cosmology.

The post Esmeralda GULIQANI – LENSIMI I FORTË SI METODË NË STUDIMIN E EVOLUCIONIT TË UNIVERSIT appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

Autori: AZEM HYSA

• Institucioni: Universiteti i Tiranës,  Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Departamenti i Fizikës

• Fusha e studimit:   Fizikë

• Data e publikimit Online: 08.04.2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: AZEM HYSA

Publikuar nga Universiteti i Tiranës
Bazuar në aktet ligjore, rregulloreve dhe politikave të UT-ës

👉 Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF) 

Përmbledhje

Qëllimi i këtij punimi është të studiohet kryesisht lëvizja e objekteve astrofizike test në sisteme ekzoplanetare të tilla si Kepler 22, Kepler 16, HD 126053, HD 28185 si dhe në sistemet Diell-Jupiter, Diell-Tokë dhe Tokë-Hënë. Përdoret një kombinim i metodave analitike dhe numerike, që përfshin problemin gravitacional me tre trupa, eksponentin Ljapunov dhe disa skema integrimi numerik si RKF45, Euler, Verlet, Leapfrog, RK2, Ruth3 etj. Në këtë studim kemi gjetur orbita të ndryshme të mundshme përqark një pike të Lagranzhit, një ylli, një sistemi binar yjesh dhe përqark një planeti. Në sistemin ekzoplanetar Kepler 22, u identifikuan dy konfigurime trojane rreth pikave të Lagranzhit L4 dhe L5, së bashku me një konfigurim kuazi-satelitor pranë Super-Tokës Kepler 22b. Për më tepër, parashikohet prania e një ekzohëne që orbiton përreth kësaj Super-Toke. Duke llogaritur parametrin e masës për më shumë se 100 sisteme yjore binare, u gjet se vetëm gjashtë prej tyre kanë vlera më të vogla se ajo kritike. Gjetëm se vetëm njëri prej tyre ka parametrin e masës shumë pranë vlerës kritike. Ky është sistemi ekzoplanetar HD 126053. Duke analizuar këtë sistem, studimi tregon se një objekt astrofizik me masë deri në disa masa Jupiteri mund të qëndrojë në orbitë të qëndrueshme rreth pikave të Lagranzhit brenda sistemit. Ne kemi shqyrtuar gjithashtu mundësinë e ekzistencës së një Super-Toke në sistemin ekzoplanetar HD 28185. Orbita e HD 28185b mbetet tërësisht brenda zonës së banueshme për 100 % të kohës së integrimit numerik. Në të kundërt, Super-Toka test kalon vetëm 22 % të kohës totale të integrimit në zonën e banueshme. Studimi ofron një hetim të detajuar mbi dinamikën e disa sistemeve ekzoplanetare dhe gjetje interesante mbi sjelljen e objekteve astrofizike brenda sistemeve ekzoplanetare të përmendura më sipër. Këtu trajtohen tema të rëndësishme në lidhje me banueshmërinë, ekzistencën e ekzohënave, ekzoplaneteve të pazbuluara, të trupave ende të pazbuluar Trojanë dhe stabilitetin e sistemeve ekzoplanetare.

Fjalë–kyçe: Pikat e Lagranzhit, Ekzoplanet, Super-Tokë, Ekzohënë, eksponenti Ljapunov, trupa Trojanë.

The post AZEM HYSA – PIKAT E LAGRANZHIT DHE SHQYRTIMI I TYRE NË SISTEME EKZOPLANETARE appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

The post Ndikimi i topologjisë në sjelljen e turmave appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

The post Studim mbi karakteristikat elektrostatike si dhe vetitë optike e mikrofizike të aerosoleve atmosferikë appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

The post Modelimi dhe simulimi numerik i proceseve  që zhvillohen në rrjetat ekologjike appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

The post Metoda gama spektrometrike në përcaktimin e ndotjeve mjedisore appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

The post Studim mbi trajtimin teoriko-eksperimental të fizikës në shkollën e mesme appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

The post Studimi i materialeve të përdorura në ikonat dhe pikturat murale të objekteve të hershme të kultit me anën e metodave analitike jo shkatërruese appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

The post Studimi i WEDGE-it dinamik në përshpejtuesit e tipit Elekta Synergy Platform appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

The post SI TA MËSOJMË SOT FIZIKËN appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.