• Institucioni: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Departamenti i Informatikës
• Fusha e studimit: Informatikë
• Data e publikimit: 06.08.2026
• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Ilma Lili
Publikuar nga Universiteti i Tiranës
Bazuar në aktet ligjore, rregulloreve dhe politikave të UT-ës.

👉 Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

Abstrakti: Ky disertacion trajton rolin e teknikave të Inteligjencës Artificiale për të ndihmuar në realizimin e sistemeve të vendimmarrjes automatike në kontekste të ndryshme aplikative. Studimi fokusohet në analizimin e marrëdhënies ndërmjet performancës së modeleve inteligjente, transparencës së vendimeve dhe integrimit të sistemeve autonome në mjedise reale. Në kuadër të punimit janë trajtuar konceptet teorike të vendimmarrjes automatike, modelet probabilistike, teknikat e të Mësuarit të Makinës dhe të Mësuarit të Thelluar, si dhe qasjet e Inteligjencës Artificiale të Shpjegueshme (XAI). Nga ana metodologjike, disertacioni paraqet tre raste studimore kryesore. Rasti i parë trajton integrimin e metodave XAI në chatbot-e inteligjente për sektorin e hotelerisë, me qëllim rritjen e transparencës dhe besueshmërisë së vendimeve automatike. Rasti i dytë fokusohet në analizën e sentimentit nga e folura në gjuhën shqipe, duke përdorur modele të Mësuarit të Thelluar dhe përfaqësime akustike si MFCC dhe HuBERT në një kontekst me burime të kufizuara gjuhësore. Rasti i tretë propozon një framework të bazuar në konceptin e Binjakut Dixhital (Digital Twin) për monitorimin e cilësisë së ajrit në ambiente të brendshme dhe realizimin e vendimmarrjes automatike përmes sensorëve IoT, modeleve parashikuese dhe moduleve adaptive të kontrollit. Rezultatet tregojnë se teknikat e Inteligjencës Artificiale mund të përdoren në mënyrë efektive për automatizimin e proceseve vendimmarrëse, duke rritur saktësinë, shpejtësinë dhe aftësinë parashikuese të sistemeve së bashku me integrimin e metodave të shpjegueshmërisë

Fjalë kyçe: Inteligjenca Artificiale, vendimmarrja automatike, Machine Learning, Deep Learning, XAI (eXplainable AI), Digital Twin, analiza e sentimentit, IoT, HuBERT, chatbot inteligjent

Abstract: This dissertation examines the role of Artificial Intelligence techniques in supporting the implementation of automated decision-making systems across different application contexts. The study focuses on analyzing the relationship between the performance of intelligent models, decision transparency, and the integration of autonomous systems into real-world environments. Within the scope of this work, the theoretical concepts of automated decision-making, probabilistic models, Machine Learning and Deep Learning techniques, as well as Explainable Artificial Intelligence (XAI) approaches are addressed. From a methodological perspective, the dissertation presents three main case studies. The first case study examines the integration of XAI methods into intelligent chatbots for the hospitality sector, with the aim of increasing the transparency and reliability of automated decisions. The second case study focuses on speech sentiment analysis in the Albanian language by using Deep Learning models and acoustic representations such as MFCC and HuBERT within a low-resource language context. The third case study proposes a framework based on the concept of the Digital Twin for indoor air quality monitoring and the implementation of automated decision-making through IoT sensors, predictive models, and adaptive control modules. The results demonstrate that Artificial Intelligence techniques can be effectively used to automate decision-making processes by improving the accuracy, speed, and predictive capabilities of the systems, together with the integration of explainability methods.

Keywords: Artificial Intelligence, automated decision-making, Machine Learning, Deep Learning, XAI (eXplainable Artificial Intelligence), Digital Twin, sentiment analysis, IoT, HuBERT, intelligent chatbot

The post Ilma Lili – Aplikimi i teknikave të Inteligjencës Artificiale në ndihmesë të realizimit të vendimarrjes automatike appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

• Autori:  Gjyliza BREGU  

• Institucioni: Universiteti i Tiranës,  Fakulteti i Shkencave të Natyrës. Departameniti Kimi.

• Fusha e studimit:  Kimi e Aplikuar

• Data e publikimit: 08.07.2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit:  Gjyliza BREGU

Publikuar nga Universiteti i Tiranës
Bazuar në aktet ligjore, rregulloreve dhe politikave të UT-ës

👉 Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

The post Gjyliza BREGU – POTENCIALI TERAPEUTIK I MJALTIT NË SHËRIMIN E PLAGËVE DHE KANCERIT TË LËKURËS NGA MOSTRA MJALTI ME ORIGJINË TË NDRYSHME GJEOGRAFIKE DHE BOTANIKE NË VENDIN TONË appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

• Autori:  Ina PASHO 

• Institucioni: Universiteti i Tiranës,  Fakulteti i Shkencave të Natyrës. Departameniti Kimi.

• Fusha e studimit:  Kimi e Aplikuar

• Data e publikimit: 08.07.2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Ina PASHO 

Publikuar nga Universiteti i Tiranës
Bazuar në aktet ligjore, rregulloreve dhe politikave të UT-ës

👉 Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

The post  Ina PASHO – STUDIMI ANALITIK I NATYRALITETIT TË MJALTIT VENDAS MBËSHTETUR NË PROFILET E DISA PARAMETRAVE appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

• Autori:  Esmeralda HALO  

• Institucioni: Universiteti i Tiranës,  Fakulteti i Shkencave të Natyrës. Departameniti Kimi.

• Fusha e studimit:  Kimi e Aplikuar

• Data e publikimit: 08.07.2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Esmeralda HALO  

Publikuar nga Universiteti i Tiranës
Bazuar në aktet ligjore, rregulloreve dhe politikave të UT-ës

👉 Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

PËRMBLEDHJE / ABSTRACT

PËRMBLEDHJE (Shqip)

Shqipëria shtrihet përgjatë brigjeve të detit Adriatik dhe detit Jon me një vijë bregdetare prej rreth 450 km, ku aktiviteti portual ka luajtur historikisht dhe vazhdon të luajë një rol të rëndësishëm ekonomik dhe strategjik. Zonat portuale përfaqësojnë mjedise me presion të lartë antropogjen, për shkak të transportit detar intensiv, operacioneve të ankorimit dhe mirëmbajtjes së mjeteve lundruese, tregtisë së mallrave, magazinimit të materialeve, si dhe ndikimit të ndotjes urbane dhe industriale përreth. Karakteristikat hidrodinamike të porteve, shpesh të ndërtuara në gjire të mbrojtura ose struktura artificiale, favorizojnë grumbullimin dhe qëndrueshmërinë e ndotësve në ujë dhe sedimente.

Ky studim synon vlerësimin e ndotjes organike dhe të cilësisë fiziko-kimike të ujërave detare në zonat portuale kryesore të Shqipërisë. Gjatë një periudhe trevjeçare (2022–2024), u realizuan gjashtë fushata kampionimi në portet e Durrësit dhe Vlorës, ndërsa në një fushatë shtesë u analizuan mostra uji dhe sedimenti nga portet kryesore të vendit, nga Saranda deri në Shëngjin. Në mostrat e mbledhura u përcaktuan përqendrimet e substancave prioritare, përfshirë pesticidet organoklorike (EPA 8081B), PCB-të markuese, 13 hidrokarbure policiklike aromatike (EPA 525), benzenin dhe heksaklorobenzenin (HCB), si dhe ndotës të tjerë organikë si BTEX, n-alkanet dhe klorbenzenet. Analizat u kryen duke përdorur teknikat GC/ECD/FID dhe GC/MS, ndërsa parametrat fiziko-kimikë të ujërave (pH, temperatura, oksigjeni i tretur, BOD, COD, TSS, nutrientët dhe disa jone kryesore) u analizuan për të mbështetur vlerësimin e përgjithshëm të cilësisë së ujërave.

Rezultatet tregojnë se zonat portuale paraqesin nivele më të larta të ndotjes krahasuar me mjediset e tjera detare, si pasojë e aktivitetit intensiv antropogjen, transportit detar, operacioneve portuale dhe ndikimit të rrymave detare dhe prurjeve të lumenjve. Ky studim përfaqëson një nga përpjekjet më të plota për vlerësimin e ndotjes organike në portet shqiptare dhe thekson domosdoshmërinë e monitorimit të vazhdueshëm të këtyre ekosistemeve të ndjeshme, në përputhje me kërkesat e legjislacionit kombëtar dhe ndërkombëtar për mbrojtjen e mjedisit detar.

Fjalë kyçe: porti i Durrësit, porti i Vlorës, portet Shqiptare, ndotja detare, GC/ECD/FID, GC/MS

ABSTRACT (Anglisht)

Albania is bordered by the Adriatic and Ionian Seas, with a coastline of about 450 km, where port activities have historically played and continue to play a key economic and strategic role. Port areas represent environments under high anthropogenic pressure due to intensive maritime transport, vessel anchoring and maintenance operations, cargo handling and storage, as well as the influence of surrounding urban and industrial activities. Moreover, the hydrodynamic characteristics of ports, often located in sheltered bays or constructed as artificial basins, favor the accumulation and persistence of pollutants in water and sediments.

This study aims to assess organic pollution and the physico-chemical quality of marine waters in the main Albanian port areas. Over a three-year period (2022–2024), six sampling campaigns were conducted in the ports of Durrës and Vlora, while an additional campaign included water and sediment sampling from the major ports along the Albanian coast, from Saranda in the south to Shëngjin in the north. The collected samples were analyzed for priority substances, including organochlorine pesticides (EPA 8081B), indicator polychlorinated biphenyls (PCBs), 13 polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs; EPA 525), benzene, and hexachlorobenzene (HCB), as well as other organic pollutants such as BTEX, n-alkanes, and chlorobenzenes. Organic pollutants were determined using GC/ECD/FID and GC/MS techniques, while physico-chemical parameters of water (pH, temperature, dissolved oxygen, BOD, COD, TSS, nutrients, and selected major ions) were analyzed to support the overall assessment of marine water quality.

The results show that port areas present higher levels of pollution compared to other marine environments, as a result of intensive anthropogenic activity, maritime transport, port operations, and the influence of sea currents and river flows. This study represents one of the most comprehensive efforts to assess organic pollution in Albanian ports and emphasizes the necessity of continuous monitoring of these sensitive ecosystems, in accordance with the requirements of national and international legislation for the protection of the marine environment.

Keywords: Durres port, Vlora port, Albanian port, Marine pollution, GC/ECD/FID, GC/MS

The post Esmeralda HALO – Analizat e substancave prioritare në ujërat e porteve kryesore në shqipëri appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

• Autori:  Vanela PRIFTI 

• Institucioni: Universiteti i Tiranës,  Fakulteti i Shkencave të Natyrës. Departameniti Kimi.

• Fusha e studimit:  Kimi e Aplikuar

• Data e publikimit: 11.06.2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Vanela PRIFTI

Publikuar nga Universiteti i Tiranës
Bazuar në aktet ligjore, rregulloreve dhe politikave të UT-ës

👉 Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

ABSTRAKT
Ky disertacion doktorature përqëndrohet në vlerësimin e mikroplastikës së pranishme në grykëderdhjet e
lumenjve shqiptarë që derdhen në Detin Adriatik dhe kontribuojnë në ndotjen mikroplastike në këtë mjedis
detar. Ky hulumtim përqëndrohet në optimizimin e metodës për zbulimin e mikroplastikës në ujë. Fillimisht
u krye vlerësimi i kushteve mjedisore të pellgut Ishëm-Erzen dhe lumenjve Shkumbin dhe Seman, pasi ato
ndikojnë në zbulimin e mikroplastikës në ujë. Ndotja plastike në zonat bregdetare është sot një nga temat që
ka marrë shumë vëmendje.
Zhvillimi i shkencës dhe teknologjisë, i lidhur me përpunimin e lëndëve të para, zhvillimin industrial,
bujqësinë intensive, rritjen galopante të konsumit si rezultat i rritjes së popullsisë në shkallë globale, ka sjellë
pasoja të mëdha në ndotjen mjedisore. Përdorimi në rritje i materialeve plastike në konsumin e përditshëm dhe
në degë të ndryshme të industrisë dhe bujqësisë, i shoqëruar me një angazhim minimal për riciklimin e
mbetjeve, po ndikon gjithnjë e më shumë në prishjen e ekuilibrit natyror. Përdorimi dhe menaxhimi i mbetjeve
plastike është bërë sot një nga problemet kryesore të pranisë së mikroplastikës në mjedis, veçanërisht në ujërat
bregdetare dhe lumenjtë që derdhen në to. Prania e plastikës dhe mikroplastikës, të llojeve dhe madhësive të
ndryshme, në mjedisin ujor duket se ka një ndikim të drejtpërdrejtë në ekzistencën e organizmave. Ndër shumë
probleme, rritja e morbiditetit në organizmat detarë, ndikimi i drejtpërdrejtë në rrjetat dhe zinxhirët ushqimorë
përmes bioakumulimit, si dhe ulja e produktivitetit të peshkimit, etj.
Nga ana tjetër, mikroplastikat grumbullojnë ndotës të tjerë në sistemet ujore duke u bërë bartës dhe
transportues të tyre në mjedis. Ky studim synon të japë rekomandime për përmirësimin e kësaj situate në
përgjithësi dhe në veçanti pranë qendrave turistike bregdetare që shpesh ndodhen pranë deltave të lumenjve
ose që preken drejtpërdrejt nga shkarkimet e tyre.

Fjalë kyçe: mikroplastikat, ndotja detare, gjendja mjedisore, grykëderdhjet e lumenjve, Deti Adriatik,
Shqipëria

ABSTRACT

This doctoral dissertation focused on evaluating microplastics present in Albanian river estuaries that
flow into the Adriatic Sea and contribute to the microplastic pollution in this marine environment. This
research focuses on the optimization of the method for detecting microplastics in water. The assessment
of environmental conditions of Ishmi – Erzeni Basin, Shkumbin and Seman Rivers was performed, as
they affect the detection of microplastics in water. Plastic pollution in coastal areas is today one of the
topics that has received a lot of attention.
The development of science and technology, related to the processing of raw materials, industrial development,
intensive agriculture, the galloping growth of consumption as a result of population increase on a global scale,
has brought major consequences in environmental pollution. The increasing use of plastic materials in daily
consumption and in various branches of industry and agriculture, accompanied by a minimal commitment to
recycling waste, is increasingly affecting the disruption of the natural balance. The use and management of plastic
waste have become today one of the main problems of the presence of microplastics in the environment,
especially in coastal waters and the rivers that flow into them. The presence of plastic and microplastics, of
different types and sizes, in the aquatic environment seems to have a direct impact on the existence of organisms.
Among the many problems, the increase in morbidity in marine organisms, the direct impact on food webs and
chains through bioaccumulation, as well as the reduction of fishing productivity, etc.
On the other hand, microplastics accumulate other pollutants in aquatic systems by becoming carriers and
transporters of them in the environment. This study aims to provide recommendations on improving this situation
in general and in particular near coastal tourist centers that are often located near river deltas or that are directly
affected by their discharges.

Keywords: microplastics, marine pollution, environmental status, river esturies, Adriatic Sea, Albani

The post Vanela PRIFTI – STUDIMI I MIKROPLASTIKAVE SI NDOTËS POTENCIALË NË BREGDETIN E SHQIPËRISË appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

Autori: Blerina BOÇI 

• Institucioni: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Departamenti: Kimi Industriale

• Fusha e studimit: Shkencat e Natyrës, Matematikë e Aplikuar

• Data e publikimit: 10/06/2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Blerina BOÇI 

Publikuar nga Universiteti i Tiranës. Bazuar në aktet ligjore,rregulloreve dhe politikave të UT-ës.

👉Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

PËRMBLEDHJE
Optimizimi bejesian është një teknikë e avancuar, e cila ka gjetur përdorim në zgjidhjen
e problemeve të optimizimit global, me zbatim në fusha të ndryshme, si shkenca,
inxhinieria, ekonomia dhe më gjerë. Kjo metodë është në veçanti e dobishme në rastet
kur funksioni objektiv është i kushtueshëm për t’u vlerësuar dhe nuk njihet në formë
analitike. Zhvillimi i sistemeve kompjuterike dhe rritja e përdorimit të inteligjencës
artificiale kanë rritur nevojën për përdorimin e metodave të ndryshme optimizuese. Në
nxënien automatike, optimizimi i hiperparametrave është një proces thelbësor për
përmirësimin e performancës së modeleve. Në këtë drejtim, optimizimi bejesian
konsiderohet si një metodë efikase, e cila luan një rol të rëndësishëm në nxënien
automatike, duke mundësuar optimizimin automatik të hiperparametrave. Kjo metodë
bazohet në modele probabilitare, zakonisht procese gausiane, të cilat përdoren për të
përafruar funksionin objektiv dhe për të vlerësuar pasigurinë e parashikimeve.
Nëpërmjet funksioneve të përftimit, BO eksploron zona të reja të hapësirës së kërkimit
dhe shfrytëzon zonat premtuese të identifikuara më parë. Ky proces bazohet në
informacionin e përftuar nga vlerësimet e mëparshme të funksionit objektiv, me qëllim
gjetjen e zgjidhjes optimale.
Ky disertacion fokusohet në optimizimin e hiperparametrave të modeleve të nxënies
automatike dhe në optimizimin e parametrave të algoritmeve optimizuese.
Metodologjia e propozuar zbatohet në tre drejtime kryesore: (i) në modele regresi për
parashikimin e pagave me të dhëna reale nga INSTAT; (ii) në modele klasifikimi duke
përdorur të dhëna demografike dhe të dhëna nga një anketë studentore; (iii) në
optimizimin e parametrave të algoritmeve evolucionare DE dhe PSO në probleme
inxhinierike me kufizime. Rezultatet eksperimentale tregojnë përmirësime të dukshme
në performancë dhe qëndrueshmëri, të konfirmuara nëpërmjet testeve dhe analizave
statistikore. Këto përfundime konfirmojnë efektivitetin e optimizimit bejesian në
trajtimin e problemeve komplekse në kontekste reale.
Fjalë kyçe: Optimizimi bejesian, nxënie automatike, regres, klasifikim, model,
parametër, hiperparametë

The post Blerina BOÇI – KRAHASIMI I HIPERPARAMETRAVE ME METODA OPTIMIZUESE DUKE PËRDORUR ANALIZËN BEJESIANE  appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

Autori: Maria HOXHAJ 

• Institucioni: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Departamenti: Kimi Industriale

• Fusha e studimit: Shkencat e Natyrës, Prodhimi industrial dhe inxhinieri

• Data e publikimit: 10/06/2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Maria HOXHAJ

Publikuar nga Universiteti i Tiranës. Bazuar në aktet ligjore,rregulloreve dhe politikave të UT-ës.

👉Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

The post Maria HOXHAJ – “Eco-Çimento: Studim mbi Përdorimin e Materialeve Alternative Suplementare Çimentuese” appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

Autori: Glejdis HAJDINI

• Institucioni: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Departamenti: Kimi Industriale

• Fusha e studimit: Shkencat e Natyrës, Prodhimi industrial dhe inxhinieri

• Data e publikimit: 10/06/2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Glejdis HAJDINI

Publikuar nga Universiteti i Tiranës. Bazuar në aktet ligjore,rregulloreve dhe politikave të UT-ës.

👉Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

PËRMBLEDHJE

Bimët medicinale aromatike janë një nga shtyllat kryesore të ekonomisë së Shqipërisë dhe kjo gjë ka sjellë që studimi i tyre të ketë një rëndësi të madhe. Në këtë punim është studiuar cikli i jetës integral gjatë proçeseve të prodhimit për Melissa Officinalis dhe vajin esencial të saj. Zona e studimit është në rajonin e Përrenjasit, përkatësisht në Sutaj, ku është kultivuar kjo bimë dhe i është nënshtruar trajtimeve të ndryshme të ujitjes dhe plehërimit me qëllim përcaktimin dhe identifikimin e kushteve optimale të rritjes gjë që do të sjelli dhe një rendiment më të lartë në prodhimin e vajit esencial për industrinë kimike. U aplikuan regjime të ndryshme të ujitjes dhe plehërimit me qëllim analizimin e ndikimit të tyre në përbërjen e vajit esencial dhe tretësirave alkoolike të saj.

Nga analizat u vu re se një rritje e nivelit të ujitjes dhe nitrateve do të sillnin një rritje të rendimentit për biomasën. Duke kombinuar këto dy faktorë shumë të rëndësishëm u vu re se një menaxhim i mirë i burimeve ujore dhe plehërave kimikë prodhon bimë dhë sjell një rendiment më të lartë të vajit esencial. Analiza statistikore evidentoi ndikim të rëndësishëm (p < 0.05) të të dy faktorëve, si dhe ndërveprim sinergjik midis tyre në shumicën e parametrave të studiuar. Stresi hidrik sjell në një rritje të komponentëve bioaktivë të bimës ku u dalluan citral në përqindjen më të madhe, Citronellal, Geraniol, Linalool, β-caryophyllene të njohur për vetitë e tyre antioksidante dhe antimikrobike. Në tretësirat alkoolike u identifikua si komponenti kyç acidi rosmarinik dhe flavonoidet.

Si përfundim një kombinim i gjithë faktorëve dhe monitorim i vazhdueshëm, ndihmon fermerët shqiptarë që të përzgjedhin cila nga metodat e trajtimit u përshtatet në bazë të tregut që ata synojnë.

Fjalët kyç: Melissa officinalis L. , vaj esencial, ujitje, plehërim, optimizim

The post Glejdis HAJDINI – Vlerësimi dhe monitorimi i ciklit të jetës integral gjatë proceseve të prodhimit ne bimë-ekstraktim i vajrave esenciale – përdorimi fundor, përmes parametrave të tillë ndikues si statusi i plehrave kimike, klima, lagështia e tokës etj.,në hapësire dhe në kohë për bimën (Melissa Officinalis l.) appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

Autori: Esmeralda GULIQANI 

• Institucioni: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Departamenti: Fizikë

• Fusha e studimit: Fizikë

• Data e publikimit: 03/06/2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Esmeralda GULIQANI 

Publikuar nga Universiteti i Tiranës. Bazuar në aktet ligjore,rregulloreve dhe politikave të UT-ës.

👉Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

Përmbledhje

Qëllimi i këtij punimi është studimi i dukurisë së përthyerjes gravitacionale dhe roli i saj në kuptimin e evolucionit të Universit, një temë që ka marrë rëndësi të veçantë për shkak të divergjencës së vazhdueshme midis vlerave të konstantes Hubble të përcaktuara nga matjet e Universit të hershëm dhe atij të vonshëm. Në këtë kontekst, lensimi i fortë i kuazarëve paraqitet si një teknikë plotësuese dhe e domosdoshme për matjen e parametrave kozmologjikë. Edhe pse janë identifikuar qindra kuazarë të lensuar, vetëm një pjesë e vogël ofron të dhëna cilësore për analiza të hollësishme, ndaj teleskopë të rinj hapësinorë dhe tokësorë kanë planifikuar vrojtime të dedikuara. Ky studim vlerëson potencialin e teleskopit Roman për detektimin e kuazarëve të lensuar nga galaktikat përgjatë vijës së shikimit. Duke përdorur metodën Monte Carlo, janë gjeneruar 200 000 ngjarje dhe është gjetur se rreth një kuazar në 150 pritet të lensohet, ndërsa rreth 85% e rasteve janë lensuar nga një galaktikë e vetme. Për këto ngjarje janë llogaritur numerikisht pozicionet e imazheve, raportet e zmadhimeve dhe vonesat kohore, duke konsideruar tre modele për galaktikën lente: SIS, NIS dhe SIE. Modeli SIS prodhon dy imazhe kolineare me qendrën e galaktikës. Modeli NIS jep tre imazhe kolineare, ku imazhi i mesëm nuk është i detektueshëm. Modeli SIE mund të gjenerojë konfigurime me dy, tre ose katër imazhe, ku kuazarët e dyfishtë përbëjnë shumicën e rasteve. Një varësi lineare midis raportit të pozicioneve të imazheve dhe raportit të zmadhimeve është vërejtur për modelet SIS dhe NIS. Gjithashtu, është shqyrtuar ndikimi i perturbimeve (flareve) në kurbat e dritës së imazheve të lensuara, të cilat mund të prodhojnë variacione që lejojnë matjen e vonesave kohore të shumëfishta. Studimi përfshin edhe një analizë mbi efektin e mikro-përthyerjes në vijat e gjera të emetimit CIV, CIII] dhe MgII, të cilat ofrojnë informacion të vlefshëm mbi strukturën e brendshme të kuazarëve. Këto gjetje janë të rëndësishme në planifikimin optimal të vrojtimeve të ardhshme me teleskopin Roman, duke synuar sigurimin e të dhënave cilësore për përcaktimin e parametrave kozmologjikë dhe avancimin e njohurive mbi evolucionin e Universit.

Fjalë–kyçe: përthyerja e fortë gravitacionale, kuazar, galaktika, vrojtime, kozmologji.

Abstract

The aim of this work is to study the phenomenon of gravitational lensing and its role in understanding the evolution of the Universe, a topic that has gained particular importance due to the persistent divergence between the values of the Hubble constant determined from measurements of the early Universe and those of the late Universe. In this context, strong lensing of quasars presents itself as a complementary and essential technique for measuring cosmological parameters. Although hundreds of lensed quasars have been identified, only a small fraction provides high-quality data for detailed analyses, hence new space- and ground-based telescopes have planned dedicated observations. This study assesses the potential of the Roman telescope for detecting quasars lensed by galaxies along the line of sight. Using the Monte Carlo method, 200,000 events were generated, and it was found that approximately one quasar in 150 is expected to be lensed, while about 85% of the cases are lensed by a single galaxy. For these events, the image positions, magnification ratios, and time delays were numerically calculated, considering three models for the lensing galaxy: SIS, NIS, and SIE. The SIS model produces two collinear images with respect to the galaxy center. The NIS model yields three collinear images, with the central image being not detectable. The SIE model can generate configurations with two, three, or four images, where double quasars constitute the majority of cases. A linear dependence between the image position ratio and the magnification ratio was observed for the SIS and NIS models. Furthermore, the influence of perturbations (flares) on the light curves of the lensed images was examined, which can produce variations that allow the measurement of multiple time delays. The study also includes an analysis of the microlensing effect on the broad emission lines CIV, CIII], and MgII, which provide valuable information about the internal structure of quasars. These findings are important for the optimal planning of future observations with the Roman Telescope, aiming to ensure high-quality data for the determination of cosmological parameters and the advancement of our understanding of the evolution of the Universe.

Key–words: strong lensing, quasars, galaxy, observations, cosmology.

The post Esmeralda GULIQANI – LENSIMI I FORTË SI METODË NË STUDIMIN E EVOLUCIONIT TË UNIVERSIT appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.

• Autori: Viola BAKIASI 
• Institucioni: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Departamenti: Matematikë e Aplikuar
• Fusha e studimit: Matematikë e Aplikuar
• Data e publikimit: 03/06/2026
• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Viola BAKIASI 

Publikuar nga Universiteti i Tiranës. Bazuar në aktet ligjore,rregulloreve dhe politikave të UT-ës.

👉Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

PËRMBLEDHJE

Njohja automatike e mikro-shprehjeve të fytyrës përbën një sfidë të rëndësishme në kompjuterikën afektive për shkak të intensitetit shumë të ulët vizual, kohëzgjatjes së shkurtër të sinjalit emocional dhe pabalancimit të klasave në dataset-et ekzistuese. Ky disertacion trajton këtë problem përmes zhvillimit të një kornize metodologjike hibride që integron zvogëlimin e përmasave, klasifikimin e mbikëqyrur dhe inferencën Bayesiane në një proces të unifikuar.

Metodologjia përfshin përpunimin paraprak të imazheve, nxjerrjen e veçorive diskriminuese dhe zvogëlimin e përmasave përmes Analizës së Komponentëve Kryesorë (PCA), Analizës së Komponentëve Kryesorë me Kernel (KPCA) dhe t-Shpërndarjes Stokastike të Fqinjit më të Afërt (t-SNE). Mbi këto përfaqësime të reduktuara aplikohen klasifikues të ndryshëm të nxënies së mbikëqyrur, përfshirë Ndarësin me Vektorë Mbështetës (SVM), K-Fqinjët më të Afërt (K-NN), Pyllin e Rastit (RF), Bayes-in Naiv dhe klasifikimin e kombinuar. Inferenca Bayesiane përdoret për kalibrimin e probabiliteteve të klasifikimit dhe vlerësimin sasior të pasigurisë së parashikimeve.

Sistemi është implementuar në Python dhe është testuar mbi dataset-et AffectNet dhe CASME II, si dhe është zhvilluar një Ndërfaqe Grafike e Përdoruesit (GUI) për zbulimin në kohë reale të mikro-shprehjeve. Rezultatet tregojnë se ndërthurja e zvogëlimit të përmasave me klasifikuesit e mbikëqyrur dhe me modelimin probabilitar përmirëson stabilitetin e performancës dhe balancën ndërmjet saktësisë dhe vlerës F1 në kushte me të dhëna të pabalancuara.

Fjalë kyçe: mikro-shprehje, kompjuterikë afektive, zvogëlim i përmasave, nxënie e mbikëqyrur, klasifikim i kombinuar, inferencë Bayesiane, GUI.

BSTRACT

Automatic recognition of facial micro-expressions represents a significant challenge in affective computing due to their extremely low visual intensity, short duration of the emotional signal, and class imbalance in existing datasets. This dissertation addresses this problem through the development of a hybrid methodological framework that integrates dimensionality reduction, supervised classification, and Bayesian inference within a unified pipeline.

The methodology includes image preprocessing, extraction of discriminative features, and dimensionality reduction through Principal Component Analysis (PCA), Kernel Principal Component Analysis (KPCA), and t-Distributed Stochastic Neighbor Embedding (t-SNE). On these reduced representations, several supervised learning classifiers are applied, including Support Vector Machines (SVM), K-Nearest Neighbors (K-NN), Random Forest (RF), Naive Bayes, and stacking. Bayesian inference is employed for probability calibration and quantitative uncertainty estimation of classification predictions.

The system is implemented in Python and evaluated on the AffectNet and CASME II datasets. Additionally, a Graphical User Interface (GUI) has been developed for real-time micro-expression detection. The results demonstrate that combining dimensionality reduction with supervised classifiers and Bayesian calibration improves performance stability and enhances the balance between accuracy and F1-score under class-imbalanced conditions.

Keywords: micro-expressions, affective computing, dimensionality reduction, supervised learning, stacking, Bayesian inference, GUI. 

The post Viola BAKIASI – ANALIZA E PARASHIKIMEVE DHE KLASIFIKIME NË MACHINE LEARNING DUKE PËRDORUR TEORINË BAYESIANE: MODELET SHUMËPËRMASORE TË MIKSUARA BETA DHE TË TJERA NË NJOHJEN E MIKRO-SHPREHJEVE appeared first on UNIVERSITETI I TIRANËS.