Titulli i Disertacionit: LENSIMI I FORTË SI METODË NË STUDIMIN E EVOLUCIONIT TË UNIVERSIT

Autori: Esmeralda GULIQANI 

• Institucioni: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Departamenti: Fizikë

• Fusha e studimit: Fizikë

• Data e publikimit: 03/06/2026

• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Esmeralda GULIQANI 

Publikuar nga Universiteti i Tiranës. Bazuar në aktet ligjore,rregulloreve dhe politikave të UT-ës.

👉Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

 

Përmbledhje

Qëllimi i këtij punimi është studimi i dukurisë së përthyerjes gravitacionale dhe roli i saj në kuptimin e evolucionit të Universit, një temë që ka marrë rëndësi të veçantë për shkak të divergjencës së vazhdueshme midis vlerave të konstantes Hubble të përcaktuara nga matjet e Universit të hershëm dhe atij të vonshëm. Në këtë kontekst, lensimi i fortë i kuazarëve paraqitet si një teknikë plotësuese dhe e domosdoshme për matjen e parametrave kozmologjikë. Edhe pse janë identifikuar qindra kuazarë të lensuar, vetëm një pjesë e vogël ofron të dhëna cilësore për analiza të hollësishme, ndaj teleskopë të rinj hapësinorë dhe tokësorë kanë planifikuar vrojtime të dedikuara. Ky studim vlerëson potencialin e teleskopit Roman për detektimin e kuazarëve të lensuar nga galaktikat përgjatë vijës së shikimit. Duke përdorur metodën Monte Carlo, janë gjeneruar 200 000 ngjarje dhe është gjetur se rreth një kuazar në 150 pritet të lensohet, ndërsa rreth 85% e rasteve janë lensuar nga një galaktikë e vetme. Për këto ngjarje janë llogaritur numerikisht pozicionet e imazheve, raportet e zmadhimeve dhe vonesat kohore, duke konsideruar tre modele për galaktikën lente: SIS, NIS dhe SIE. Modeli SIS prodhon dy imazhe kolineare me qendrën e galaktikës. Modeli NIS jep tre imazhe kolineare, ku imazhi i mesëm nuk është i detektueshëm. Modeli SIE mund të gjenerojë konfigurime me dy, tre ose katër imazhe, ku kuazarët e dyfishtë përbëjnë shumicën e rasteve. Një varësi lineare midis raportit të pozicioneve të imazheve dhe raportit të zmadhimeve është vërejtur për modelet SIS dhe NIS. Gjithashtu, është shqyrtuar ndikimi i perturbimeve (flareve) në kurbat e dritës së imazheve të lensuara, të cilat mund të prodhojnë variacione që lejojnë matjen e vonesave kohore të shumëfishta. Studimi përfshin edhe një analizë mbi efektin e mikro-përthyerjes në vijat e gjera të emetimit CIV, CIII] dhe MgII, të cilat ofrojnë informacion të vlefshëm mbi strukturën e brendshme të kuazarëve. Këto gjetje janë të rëndësishme në planifikimin optimal të vrojtimeve të ardhshme me teleskopin Roman, duke synuar sigurimin e të dhënave cilësore për përcaktimin e parametrave kozmologjikë dhe avancimin e njohurive mbi evolucionin e Universit.

Fjalë–kyçe: përthyerja e fortë gravitacionale, kuazar, galaktika, vrojtime, kozmologji.

 

Abstract

The aim of this work is to study the phenomenon of gravitational lensing and its role in understanding the evolution of the Universe, a topic that has gained particular importance due to the persistent divergence between the values of the Hubble constant determined from measurements of the early Universe and those of the late Universe. In this context, strong lensing of quasars presents itself as a complementary and essential technique for measuring cosmological parameters. Although hundreds of lensed quasars have been identified, only a small fraction provides high-quality data for detailed analyses, hence new space- and ground-based telescopes have planned dedicated observations. This study assesses the potential of the Roman telescope for detecting quasars lensed by galaxies along the line of sight. Using the Monte Carlo method, 200,000 events were generated, and it was found that approximately one quasar in 150 is expected to be lensed, while about 85% of the cases are lensed by a single galaxy. For these events, the image positions, magnification ratios, and time delays were numerically calculated, considering three models for the lensing galaxy: SIS, NIS, and SIE. The SIS model produces two collinear images with respect to the galaxy center. The NIS model yields three collinear images, with the central image being not detectable. The SIE model can generate configurations with two, three, or four images, where double quasars constitute the majority of cases. A linear dependence between the image position ratio and the magnification ratio was observed for the SIS and NIS models. Furthermore, the influence of perturbations (flares) on the light curves of the lensed images was examined, which can produce variations that allow the measurement of multiple time delays. The study also includes an analysis of the microlensing effect on the broad emission lines CIV, CIII], and MgII, which provide valuable information about the internal structure of quasars. These findings are important for the optimal planning of future observations with the Roman Telescope, aiming to ensure high-quality data for the determination of cosmological parameters and the advancement of our understanding of the evolution of the Universe.

Key–words: strong lensing, quasars, galaxy, observations, cosmology.