Titulli i Disertacionit: Reforma e aftësisë së kufizuar në Shqipëri: risitë dhe sfidat e zbatimit të modelit biopsikosocial të vlerësimit të aftësisë së kufizuar
Autori: Xhulia Musta

• Institucioni: Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave Sociale, Punës dhe Politikës Sociale
• Fusha e studimit: Punë Sociale
• Data e publikimit: 24.07.2026
• Disertacioni gjendet i publikuar në Gjuhën Shqipe

© E drejta e autorit: Xhulia Musta
Publikuar nga Universiteti i Tiranës
Bazuar në aktet ligjore, rregulloreve dhe politikave të UT-ës.

👉 Klikoni këtu për të parë disertacionin e plotë (PDF)

Abstrakti: Vëmendja në rritje mbi të drejtat e PAK-ëve gjatë dekadave të fundit ka diktuar nevojën për transformimin e modeleve të vlerësimit të AK në mbarë botën, përfshirë Shqipërinë. Në kuadër të harmonizimit të legjislacionit dhe politikave me parimet e Konventës së OKB-së për të drejtat e PAK-ëve, si dhe nevojës për adresimin e çështjeve të efektivitetit dhe efiçencës në programin e mbrojtjes sociale, Shqipëria nisi zyrtarisht zbatimin e modelit biopsikosocial të vlerësimit të AK rreth fundit të vitit 2019. Reformimi rrënjësor i modelit të vlerësimit përligji nevojën për kryerjen së këtij studimi që synon të analizojë zbatimin e modelit biopsikosocial të vlerësimit në Shqipëri nëpërmjet eksplorimit të risive dhe sfidave të ndeshura nga profesionistët e KSHVAK-ve, PAK-ët dhe personat kyç. Nxjerrja e përfundimeve të studimit u mbështet mbi një metodologji cilësore që ndërthuri intervistat gjysëm të strukturuara me 25 profesionistë, 20 PAK-ë dhe 5 persona kyç me analizën kritike të kuadrit ligjor, institucional dhe strategjik lidhur me zbatimin e modelit biopsikosocial. Gjetjet e studimit sugjerojnë se modeli biopsikosocial i vlerësimit të AK shënon një zhvendosje rrënjësore nga një model që vlerëson diagnozën në një model që vlerëson funksionimin. Ky model, nëpërmjet ngritjes së ekipeve shumëdisiplinore me mjekë dhe punonjës socialë, e ka bërë holistik vlerësimin e AK dhe ka rikonceptuar nga themeli modelin e mbështetjes për PAK-ët përmes ndërthurjes së pagesave me shërbimet e integruara, që ofrohen në përputhje me nevojat individuale të çdo PAK-u. Megjithatë përmbushja e vizionit ambicioz për rritjen e pjesëmarrjes së PAK-ëve në shoqëri kufizohet nga pamjaftueshmëria dhe qasja e kufizuar në shërbime, veçanërisht në zonat rurale, si dhe angazhimi i strukturave publike të shërbimeve të integruara. Nga ana tjetër, pagesat nuk arrijnë të mbulojnë në mënyrë efektive nevojat e shumta të fëmijëve dhe të rriturve me AK. Sfidat sugjerojnë nevojën për pasurimin e shportës së shërbimeve në nivel kombëtar, angazhimin dhe mirëkoordinimin mes strukturave, si dhe rivlerësimin e masës së mbështetjes për fëmijët dhe të rriturit me AK, në mënyrë që të garantohet një nivel dinjitoz jetese dhe integrim në shoqëri.

Fjalë kyçe: PAK, biopsikosocial, AK, shërbime të integruara

Abstract: The increasing focus on the rights of persons with disabilities (PwDs) in recent decades has led to the need to transform disability assessment models worldwide, including in Albania. Within the framework of harmonising legislation and policies with the principles of the UN Convention on the PwDs, as well as addressing issues of effectiveness and efficiency in the social protection programme, Albania initiated the implementation of the biopsychosocial model towards the end of 2019. The fundamental reform of the assessment model justified the need to undertake this study, which aims to analyse the implementation of the biopsychosocial assessment model in Albania by exploring the innovations and challenges encountered by multidisciplinary team professionals, PwDs, and key informants. The study’s findings are based on a qualitative methodology combining semi-structured interviews with 25 professionals, 20 PwDs, and 5 key informants, alongside a critical analysis of the legal, institutional, and strategic framework related to the implementation of the biopsychosocial model. The findings suggest that the biopsychosocial model of disability assessment marks a fundamental shift from a diagnosis-based model to a functioning-based model. Through the establishment of multidisciplinary teams composed of doctors and social workers, this model has made disability assessment more holistic and has fundamentally reconceptualised the support model for PwDs by linking cash benefits with integrated services provided in accordance with the individual needs of each individual. However the fulfilment of the ambitious vision to increase the participation of PwDs in society is constrained by the insufficient availability and limited accessibility of services, particularly in rural areas, as well as the limited engagement of public institutions responsible for integrated service provision. On the other hand, financial benefits do not effectively cover the needs of children and adults with disabilities. These challenges highlight the need to expand the service package at the national level, ensure effective engagement and coordination among institutions, and reassess the level of support for children and adults with disabilities in order to guarantee a dignified standard of living and full social inclusion.

Keywords: PwDs, biopsychosocial, disability, integrated services